کنه زنگار گوجه فرنگی یا کنه حنایی گوجه فرنگی

کنه زنگار گوجه فرنگی (Tomato russet mite)

نام علمی (Aculops lycopersici)

از خانواده Eriophydae

کنه های بسیار ریز که روی سطح زیری برگ های پایینی، دمبرگ ها، ساقه و میوه های گوجه فرنگی کلنی های بسیار بزرگی ایجاد می کنند. در اثر تغذیه این کنه ها ساقه ها برنزه شده و به شکل زنگار دیده می شوند. برگ ها نیز کم کم زرد شده، پیچیده می شوند، خشک شده و در نهایت ریزش پیدا می کنند. سطح میوه های آلوده نیز برنزه شده و زبر و خشبی می گردند. گیاهان شدیدا آلوده کرک (trichomes) های خود را از دست می دهند. تغذیه و آسیب کنه ها از پایین گیاه شروع شده و به سمت بالا گسترش پیدا می کند و ممکن است با کمبود عناصر غذایی، بیماری های گیاهی و استرس آبی اشتباه گرفته شود. کنه زنگار گوجه فرنگی در سطح محدود تر به سایر گیاهان خانواده Solanaceae نیز حمله می کند.

گاهی علائم خسارت این کنه با بیماری فیتوفترا اشتباه گرفته می شود. تفاوت این دو در این است که در بیماری فیتوفترا بعد از دو تا سه روز گیاه خشک شده و از بین می رود ولی در مورد این کنه رشد گیاه کم می شود و برگها پلاسیده و به رنگ حنایی در می آید ولی به رشد و نمو خود ادامه می دهد.

کنه زنگ گوجه فرنگی Aculops lycopersici  متعلق به خانواده Eriophydae می باشد. کنه ها این خانواده بسیار ریز، کرمی شکل، با بدنی بند بند و نرم هستند. بر خلاف سایر کنه ها که 4 جفت پا دارند، این کنه ها دارای دو جفت پا هستند. این کنه ها براق و به رنگ زرد، قهوه ای یا صورتی هستند.

گونه های دیگر کنه های این خانواده موجب زنگار در مرکبات و سیب می شوند (کنه زنگار مرکبات و کنه زنگار سیب). برخی نیز منجر به ایجاد گال در برگ ها می شوند (کنه گال نمدی مو، کنه گال نمدی گردو).

کنه حنایی گوجه فرنگی در سطح زیری برگ، دمبرگ و ساقه های بخش های پایینی گیاه تخمریزی می کند. تخم ها ابتدا سفید رنگ و به مرور زرد رنگ می شوند.

دارای دو سن پورگی هست که پوره ها از محل تفریخ تخم زیاد دور نمی شوند. پوره سن یک در حدود 0.1 میلی متر طول دارد و سفید و شفاف می باشد که در عرض یک روز به پوره سن دو تبدیل می شود.

کنه های بالغ نیز حدود 0.17 میلی متر طول دارند که نرها اندکی کوچکتر از ماده ها هستند.

در شرایط گرم رشد کنه ها بسیار سریع است و مراحل تخم تا بالغ در کمتر از یک هفته تکمیل می گردد. آب و هوای گرم و خشک برای رشد کنه زنگار بسیار مناسب می باشد. برعکس این کنه ها تحمل یخبندان زمستانه را ندارند و در صورت عدم وجود پناهگاه مناسب در مدت چند ساعت پس از قرار گرفتن در دمای زیر صفر تمامی مراحل از بین خواهند رفت.

وقتی خسارت در قسمت های پایینی گیاه شدید شد، کنه ها به سمت بخش های جوان تر حرکت می کنند. زمانی که گیاه کاملا خسارت دید و مرگ گیاه نزدیک شد، کنه ها در بالاترین قسمت گیاه تجمع پیدا می کنند و از طریق باد منتقل می شوند.

علف های هرز تاجریزی (nightshade) و نیلوفر یا پیچک صحرایی (bindweed) به عنوان میزبان ثانویه می توانند منبع آلودگی باشند.

روش های مدیریت

  • استفاده از نشاء های سالم و غیر آلوده
  • ممنوعیت رفت آمد ادوات و افراد از بخش های آلوده مزرعه یا گلخانه به بخش های غیر آلوده
  • به دلیل سایر بسیار کوچک کنه ها، پایش از طریق جستجوی اولین علایم زنگار و تایید آلودگی با لنز قوی یا بینوکولر انجام می گیرد. بخش های برنزه شده و برگ ها و ساقه های سالم اندکی بالاتر از قسمت برنزه باید بررسی شوند.
  • محدوده و وسعت لکه ای محل های آلوده باید علامت گذاری شود و هر چند روز یک بار احتمال گسترش محدوده آلوده مجددا چک شوند. وقتی که علائم خسارت رو به گسترش گذاشت، اقدام فوری با کنه کش های گیاهی مناسب باید انجام پذیرد. و از دشمنان طبیعی نیز برای به کنترل در آوردن کنه زنگ می توان استفاده کرد.
  • مبارزه با علف های هرزی که میزبان کنه زنگار هستند.
  • جمع آوری و از بین بردن بقایای گیاهی که میتواند پناهگاه خوبی برای زمستان گذرانی کنه ها باشند.
  • رعایت تناوب زراعی و عدم کاشت پیاپی گوجه فرنگی و سایر گیاهان خانواده سولاناسه
  • کنه های شکارگر از مهمترین دشمنان طبیعی کنه های زنگار می باشند. مطالعات نشان داده است که کنه های شکارگر Amblyseius cucumeris،  Amblyseius californicus و  Amblyseius montdorensis قادر به تغذیه از کنه زنگار هستند اما قدرت کنترل کافی در شرایط گلخانه ای را ندارند. اما گونه Amblyseius andersoni که اخیرا معرفی شده قدرت خوبی در کنترل این کنه دارد.
  • استفاده از کنه کش های زیست سازگار و امن برای دشمنان طبیعی و عدم استفاده از حشره کش های وسیع الطیف، موجب ارتقاء کیفیت کنترل بیولوژیک می گردد. کنه کش های زیست سازگار باید بعد از مشاهده علائم زنگار و تایید حضور کنه ها استفاده شوند.