سفید بالک گلخانه Trialeurodes vaporariorum و عسلک پنبه Bemisia tabaci

سفید بالک ها حشرات زرد کوچکی هستند که معمولاً زیر برگ ها مستقر می­شوند. نام سفید بالک به این دلیل می باشد که بدن و بالشان با گرد سفیدی از جنس موم پوشیده شده است و به رنگ سفید دیده می شوند. دارای قطعات دهانی مکنده می­باشند که از شیره داخل آوند گیاه تغذیه می­کنند. برخی سفید بالک ها مانند سفید بالک گلخانه Trialeurodes vaporariorum Westwood و عسلک پنبه Bemisia tabaci (Gennadius) روی انواع مختلفی از گیاهان (مانند سبزیجات، صیفی جات، گیاهان زینتی و باغی) به تغذیه و زاد و ولد می پردازند و به سرعت تکثیر می شوند.

حشرات بالغ سفید بالک 1.5 تا 2 میلی متر طول دارند و هر سفید بالک ماده در طول زندگی خود حدود 300 تخم می گذارند. حشرات بالغ در دمای 18 درجه 42 روز زنده هستند و در دمای 27 درجه، 8 روز زنده هستند و فعالیت می کنند.

تفاوت اول سفید بالک گلخانه و عسلک پنبه : در حالت استراحت، حشرات بالغ سفید بالک گلخانه دارای بال های تخت تر و از نمای بالا شبیه مثلث” هستند و حشرات بالغ عسلک پنبه دارای بال های شیروانی شکل و از نمای بالا شبیه بیضی کشیده” می باشد.

سفید بالک گلخانه

سفید بالک گلخانه (Trialeurodes vaporariorum)

عسلک پنبه

عسلک پنبه (Bemisia tabaci)

مراحل زندگی

سفید بالک ها اکثرا در نوک سرشاخه ها که برگ ها تازه و لطیف هستند تخم گذاری می کنند. تخم ها ابتدا روشن و کم کم طی تکامل تیره می شوند. سفید بالک گلخانه گاهی با الگوی دایره ای تخمگذاری می کند.

تخم تازه گذاشته شده (رنگ روشن) در کنار تخم مسن تر و آماده تفریخ

تخم تازه گذاشته شده (رنگ روشن) در کنار تخم مسن تر و آماده تفریخ

الگوی دایره ای در تخمگذاری سفید بالک گلخانه

پوره سن یک خارج شده از تخم

بعد از 5 تا 10 روز نوزاد هایی که از تخم بیرون می آیند (پوره سن 1 یا crawler) 3 جفت پا دارد اما بدون بال هستند. بعد از یافتن جای مناسب برای تغذیه، پوست اندازی می کنند و همانجا به صورت ثابت باقی می مانند تا به تدریج بزرگ شوند (سنین پورگی 2 الی 3) و در نهایت به مرحله شفیرگی می رسند که از آن سفید بالک بالغ دارای بال بیرون می آید و پس از جفت گیری دوباره تخمریزی می کند.

در آب و هوای گرم سرعت رشد سفید بالک ها بیشتر می شود به طوری که در هر 20 روز یک بار یک نسل تکمیل می شود (دمای 18 درجه هر 35 روز، دمای 30 درجه هر 18 روز یک نسل تکمیل می گردد).

تفاوت دوم سفید بالک گلخانه و عسلک پنبه : شفیره سفید بالک گلخانه برجسته و بالاتر از سطح برگ هست و زائده های بلندی از آن بیرون زده اما شفیره عسلک پنبه بر روی برگ خوابیده و تخت هست و هیچ زائده ای ندارد.

تفاوت های دیگر :

  • عسلک پنبه بیشتر در خط راست پرواز می کند ولی سفید بالک گلخانه با الگوی زیگزاگی و نامنظم پرواز می کند.
  • عسلک پنبه سیکل زندگی طولانی تری از سفید بالک گلخانه هست.
  •  عسلک پنبه تحمل کمتری به آب و هوای سرد دارد.

سفید بالک گلخانه

شفیره سفید بالک گلخانه

پوره و شفیره عسلک پنبه

در آب و هوای گرم سرعت رشد سفید بالک ها بیشتر می شود به طوری که در هر 20 روز یک بار یک نسل تکمیل می شود (دمای 18 درجه هر 35 روز، دمای 30 درجه هر 18 روز یک نسل تکمیل می گردد).

خلاصه سیکل زندگی سفید بالک ها

خسارت

  • سفیدبالک شیره گیاه را از آوند آبکش می­ مکد و در نهایت قدرت گیاه را کاهش می دهد.
  • سفیدبالک­ها مانند شته­ ها مقدار زیادی مواد قندی از خود دفع می کنند که عسلک نامیده می شود. عسلک ها سطح برگ را پوشش داده و منجر به رشد قارچ دوده (فوماژین) روی خود می شوند. این قارچ خود آسیبی به گیاه وارد نمی کند ولی باعث جلوگیری از فتوسنتز برگ ها می شود.
  • سفید بالک ها ناقل انواع ویروس های گیاهی هستند. انتقال 60 نوع ویروس گیاهی توسط عسلک پنبه گزارش شده است. سفید بالک گلخانه نیز ناقل برخی ویروس ها از جمله beet pseudo-yellows virus می باشد که در خیار گزارش شده می باشد.
  • در گیاه زینتی به راحتی دیده می شوند و بازار پسندی آن ها به شدت کاهش پیدا می کند.
  • جمعیت های بالای سفید بالک موجب زردی برگ و در نهایت خشکی و ریزش آن می گردند

دفع عسلک توسط سفید بالک ها روی برگها

رشد قارچ فوماژین روی برگ های دارای عسلک

رشد قارچ فوماژین روی برگ های دارای عسلک

توصیه های عمومی

  • برنامه پایش منظم با استفاده از کارت های زرد و بازدید از گیاهان انجام شود.
  • استفاده از گیاهان میزبانی که برای سفید بالک از گیاه اصلی گلخانه جذاب تر هستند، به عنوان گیاه تله یا برای تشخیص زودتر شروع آلودگی در گلخانه (مانند بادمجان و تنباکو).
  •  علامت گذاری گیاهان آلوده که می تواند به عنوان شاخص هایی برای ارزیابی استراتژی های کنترل آفت مورد استفاده قرار بگیرد.
  • اقدام به موقع، به محض مشاهده سفید بالک های بالغ روی کارت های زرد و برگ های انتهایی.
  • مشخص کردن درصد نسبی گونه های سفید بالک مستقر در روی محصول
  • کنترل مناسب علف های هرز

کنترل بیولوژیکی

چندین عامل بیولوژیک تجاری توسط شرکت های مختلف علیه سفید بالک عرضه شده اند :

سه گونه زنبور پارازیتوئید : Encarsia formosa, Eretmocerus eremicus, Eretmocerus mundus

یک گونه کفشدوزک سیاه رنگ کوچک : Delphastus catalinae

سن های شکارگر : Dicyphus hesperus  و Nesidiocoris tenuis

برخی از این عوامل بیولوژیک توسط شرکت Koppert هلند و شرکت Biobest بلژیک به ایران وارد می گردد. البته اخیرا با توجه به مسائل ارزی با مشکلاتی رو به رو شده است.

زنبور Encarsia formosa

این زنبور علیه سفید بالک گلخانه موثرتر است اما عسلک پنبه را نیز تا حدودی کنترل می کند.

جهت دریافت اطلاعات جامع در مورد زنبور انکارسیا به لینک مراجعه فرمایید

حشره کامل زنبور انکارسیا فورموزا

شفیره پارازیته شده سفیدبالک گلخانه با زنبور انکارسیا

شفیره پارازیته شده عسلک پنبه با زنبور انکارسیا

زنبورهای Eretmocerus eremicus and Eretmocerus mundus

زنبور Eretmocerus eremicus هر دو گونه سفید بالک را پارازیته می کند ولی زنبور Eretmocerus mundus برای گونه Bemisia اختصاصی می باشد. حشرات بالغ این زنبورها از نظر شکل و اندازه شبیه زنبور انکارسیا هستند اما کاملا زرد رنگ می باشند.

این زنبور ها روی تمامی 4 سن پورگی می توانند پارازیتیسم را اعمال کنند اما ترجیح پارازیتیسمشان روی پوره سن 2 و 3 می باشد.

بالغ ها حدود 1 الی 2 هفته زندگی می کنند و طی این مدت تا 100 تخم تولید می کنند.

سفیدبالک های پارازیته شده کمی تغییر رنگ دارند ولی این تغییر رنگ مانند انکارسیا مشهود نیست.

زنبور Eretmocerus به شدت به رنگ زرد جلب می شود و در زمان رهاسازی باید از کارت های زرد چسبنده استفاده نشود

حشره کامل زنبور Eretmocerus

شفیره پارازیته شده سفیدبالک گلخانه با زنبور Eretmocerus

شفیره پارازیته شده عسلک پنبه با زنبور Eretmocerus

کفشدوزک Delphastus catalinae

حشرات بالغ و لاروهای این کفشدوزک از مراحل مختلف سفید بالک به خصوص تخم و پوره ها تغذیه می کنند. این کفشدوزک ها از خوردن شفیره های پارازیته شده اجتناب می کنند. این ویژگی رفتاری مثبت استفاده تلفیقی این کفشدوزک ها را با زنبور های پارازیتوئید، ممکن کرده است.

کفشدوزک های بالغ 6 الی 9 هفته زنده هستند و به طور متوسط می توانند هر روز از 10 تخم سفید بالک تغذیه کنند.

نیاز تغذیه ای بالای این کفشدوزک ها، استفاده از آن ها را برای کنترل سفید بالک بسیار مناسب کرده است.

حشره کامل کفشدوزکDelphastus catalinae

لارو کفشدوزک Delphastus catalinae

سن شکارگر Delphastus catalinae

این سن ها با قطعات دهانی مکنده ای که دارند همولنف (خون حشرات) و محتویتات داخلی سفید بالک ها را می مکند و از آنها تغذیه می کنند. این سن ها شکارگرهای عمومی هستند که تخم و پوره های سفید بالک را ترجیح می دهند. همچنین از شته ها، کنه ها، تریپس ها، لارو مینوزها و تخم شب پره ها تغذیه می کنند. در صورت نبود طعمه، جمعیت های بالای این سن ممکن است به میوه های گوجه فرنگی و گل های زینتی خسارت وارد کند. برای کنترل سفید بالک بهتر است در تلفیق با زنبور های پارازیتوئید استفاده شوند.

استفاده از گیاهان بانکر مانند خرگوشک Verbascum thapsus در زمانی که جمعیت سفید بالک ها پایین است، استقرار این سن ها را افزایش می دهد.

حشره کامل سنDicyphus

سن شکارگر Nesidiocoris

گیاه خرگوشک (Mullein) به عنوان گیاه بانکر در گلخانه گوجه فرنگی

کنترل مکانیکی

شکار حشرات مفید توسط کارت ها و رول های زرد چسبنده

تله های چسبنده : اکثر حشرات شامل سفید بالک، تریپس، مگس های خاک زی و … به سمت رنگ زرد جلب می شوند. این جذابیت علاوه بر آفات، حشرات مفید را نیز شامل خواهد بود. بنابراین استفاده از کارت های زرد در محیط های دارای دشمنان طبیعی صرفا جهت پایش آفات توصیه می گردد. در گلخانه هایی که هیچ نوع دشمن طبیعی آفات وجود ندارد می توان به طور گسترده از کارت و رول های زرد استفاده کرد ولی اگر حشراتی مفید مانند زنبورهای پارازیتوئید، سن های شکارگر، کفشدوزک و … در گلخانه وجود دارند استفاده از کارت زرد مجاز نیست.

کارت ها و رول های چسبنده علاوه بر حشرات، اسپور قارچ های بیماریزا را نیز جذب کرده و مانع از انتشار آن ها می شوند.

 

مکش یا وکیوم کردن: مکش دستی سفید بالک ها توسط دستگاه های مکنده، در بخش های شدیدا آلوده گلخانه به کاهش جمعیت خیلی کمک میکند اما در سطح وسیع توجیه اقتصادی ندارد.

 

رول زرد نواری برای به دام انداختن سفید بالک های بالغ

مکش سفید بالک های بالغ از سر شاخه های گوجه فرنگی

مکش دستی سفید بالک های بالغ از برگ های ژربرا

آفت کش های غیر شیمیایی

آفت کش های گیاهی مانند سالپی پست و صابون حشره کش آرتمیس تمامی بالغ ها و درصدی از پوره و شفیره ها را از بین می برد. این نوع ترکیبات برای دشمنان طبیعی کمترین آسیب و خطر را دارند و با از بین بردن کامل بالغ ها، تخمگذاری و افزایش جمعیت متوقف می شود. با توجه به دوره 20 الی 30 روزه تکامل سفید بالک ها در آلودگی های شدید پاشش هایی با دوره 15 روزه توصیه می گردد. و با کاهش جمعیت به دلیل عدم تخمریزی به تدریج این دوره به 20 روزه و یک ماه کاهش خواهد یافت.

گزارش تصویری استفاده از سالپی پست در گلخانه های رز شاخه بریده جهت کنترل سفید بالک (کلیک کنید)

گزارش تصویری استفاده از سالپی پست در مزارع گل محمدی شرکت گلاب زهرا جهت کنترل سفید بالک (کلیک کنید)

سفید بالک های بالغ کشته شده با ترکیب سالپی پست پس از سمپاشی

چرا استفاده از مایع ظرف شویی مانند ریکا و آب توصیه نمی گردد : این قبیل ترکیبات جهت پاک کردن چربی ها از سطح ظروف بهینه شده اند و با از بین بردن لایه مومی سطح برگ و نفوذ به پارانشیم موجب گیاهسوزی می گردند. از طرفی غلظت های پایین مایع های ظرف شویی که گیاه سوزی کمتری دارند، قدرت خیس کنندگی کمتری نیز دارند و نمی توانند تمامی سطح برگ را پوشش داده و بخش زیادی از محلول روی زمین ریزش پیدا می کند و بسیاری از بالغ ها در امان می مانند.

قدرت خیس کنندگی پایین محلول آب و ریکا

قدرت خیس کنندگی پایین محلول آب و ریکا

قدرت خیس کنندگی بالای محلول سالپی پست

قدرت خیس کنندگی بالای محلول سالپی پست

کنترل شیمیایی

با توجه به مقاوم شدن سفید بالک ها به انواع سموم شیمیایی، کنترل شیمیایی آن ها بسیار دشوار می باشد. از طرفی با بالا بردن غلظت سم و تعداد دفعات سمپاشی علاوه بر آلوده گی محیط زیست موجب باقیماندن سموم شیمیایی در محصولات کشاورزی شده و این سموم از طریق تغذیه به بدن انسان منتقل خواهد شد. یکی از دلایل مهم افزایش بیماری های سرطانی در کشور باقیمانده سموم شیمیایی در محصولات کشاورزی می باشد. البته باقیمانده بیش از حد مجاز انواع کودها، انواع نگهدارنده ها در محصولات فراوری شده، انواع توکسین ها و آفلاتوکسین ناشی از عملیات پس از برداشت نا مناسب محصولات کشاورزی، آلودگی هوا، آلودگی آب ها و … از عوامل دیگر افزایش بیماری هایی مانند سرطان هستند.

از طرف دیگر، سمپاشی های متعدد سفید بالک ها را مقاوم کرده و بیش از پیش جمعیت دشمنان طبیعی را از بین می برند. در نهایت آفت کش های شیمیایی ما را در برابر آفات تنها خواهند گذاشت و ما خواهیم ماند و مزرعه ای پر از آفت و نا امید از توان یاری رساندن دشمنان طبیعی.